Treść przygotowana przy wsparciu sztucznej inteligencji, w oparciu o książkę "Możesz pomóc"
Jak pomóc osobie chorej na schizofrenię? Wskazówki dla rodziny i bliskich
Kiedy ktoś bliski choruje na schizofrenię, rodzina często chce pomóc, ale nie wie, jak to robić. Czy przypominać o lekach? Czy przekonywać, że urojenia nie są prawdziwe? Czy zachęcać do pracy i spotkań z ludźmi? Kiedy pomagać w codziennych obowiązkach, a kiedy pozwolić choremu zrobić coś samodzielnie?
Dobrym punktem wyjścia do takich rozmów jest książka „Możesz pomóc. Poradnik dla rodzin pacjentów chorych na schizofrenię i zaburzenia schizotypowe” autorstwa Bogdana de Barbaro, Andrzeja Cechnickiego i Krystyny Ostoja-Zawadzkiej. Książka została napisana właśnie z myślą o rodzinach osób chorujących psychicznie i dużą część poświęca relacji z chorym, komunikacji, rehabilitacji, nadmiernej opiekuńczości, krytycyzmowi oraz odzyskiwaniu samodzielności.
Warto jednak od razu zaznaczyć jedną rzecz bardzo wyraźnie: książka została wydana w 2005 roku. W 2026 roku ma więc ponad 20 lat.
To oznacza, że nie powinna być traktowana jako aktualny podręcznik farmakoterapii, organizacji leczenia psychiatrycznego czy prawa. W tych obszarach przez dwie dekady zmieniło się bardzo dużo. Nadal wartościowe są natomiast te części poradnika, które dotyczą relacji rodzinnych, komunikacji z osobą w psychozie, samodzielności, rehabilitacji i obciążenia bliskich. Właśnie na tych elementach opiera się ten artykuł.
Kim są autorzy książki?
Znaczenie tej książki wynika również z doświadczenia jej autorów.
Bogdan de Barbaro jest lekarzem psychiatrą i psychoterapeutą, profesorem nauk medycznych, przez wiele lat związanym z Uniwersytetem Jagiellońskim i terapią rodzin.
Andrzej Cechnicki jest psychiatrą i psychoterapeutą, wieloletnim badaczem i praktykiem psychiatrii środowiskowej. Kierował Zakładem Psychiatrii Środowiskowej Katedry Psychiatrii Collegium Medicum UJ, zajmował się leczeniem i rehabilitacją osób chorujących na schizofrenię oraz współtworzył krakowski system psychiatrii środowiskowej i programy aktywizacji zawodowej dla osób po kryzysach psychicznych.
Krystyna Ostoja-Zawadzka jest psychologiem i psychoterapeutką, od wielu dekad związaną z terapią rodzin. Publikowała również na temat problemów etycznych w terapii schizofrenii.
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego opisuje „Możesz pomóc” jako poradnik przygotowany przez psychiatrów i psychologa zajmujących się leczeniem osób ze schizofrenią i zaburzeniami schizotypowymi.
Najpierw spróbuj zrozumieć, co przeżywa chory
Dla rodziny pierwsze objawy psychozy mogą być trudne do zrozumienia. Osoba, która wcześniej funkcjonowała zwyczajnie, może zacząć mówić, że jest obserwowana, śledzona albo prześladowana. Może słyszeć głosy, doszukiwać się szczególnego znaczenia w przypadkowych wydarzeniach albo coraz bardziej izolować się od innych.
Naturalną reakcją bliskich jest próba przekonania chorego, że to, czego doświadcza, nie jest prawdziwe. Często zaczynają się wielogodzinne rozmowy: „przecież nikt cię nie śledzi”, „to niemożliwe”, „musisz zrozumieć, że to choroba”.
Taka dyskusja zazwyczaj niewiele zmienia, jeżeli przekonanie psychotyczne jest silne. Może natomiast prowadzić do kłótni i pogarszać kontakt.
W „Możesz pomóc” autorzy zwracają uwagę, że warto próbować zrozumieć przeżycia chorego bez potwierdzania jego urojeń. W praktyce można powiedzieć: „ja widzę tę sytuację inaczej, ale rozumiem, że dla ciebie jest ona bardzo niepokojąca” albo „widzę, że naprawdę się boisz”. W części poradnikowej autorzy odradzają uporczywe przekonywanie chorego, że jego przeżycia są nieprawdziwe, jeśli prowadzi to wyłącznie do kolejnego sporu.
Chodzi więc o rozdzielenie dwóch rzeczy. Nie trzeba zgadzać się z treścią urojenia. Można natomiast potraktować poważnie lęk, napięcie czy poczucie zagrożenia, które są dla chorego realne.
Rozmawiaj o konkretnych zachowaniach, nie oceniaj całej osoby
Kiedy choroba trwa dłużej, w rodzinie często narasta frustracja. Bliscy mogą mieć poczucie, że chory nie wykorzystuje swoich możliwości, odmawia współpracy albo nie reaguje na kolejne próby pomocy.
W takich sytuacjach łatwo przejść od rozmowy o zachowaniu do oceniania człowieka.
„Jesteś leniwy.”
„Jesteś nieodpowiedzialny.”
„Nigdy niczego nie kończysz.”
Autorzy poradnika proponują bardziej konkretne komunikaty. Zamiast oceniać całą osobę, lepiej mówić o tym, co rzeczywiście się wydarzyło i jakie budzi to emocje. W książce podkreślają, że krytyka powinna odnosić się do konkretnego zachowania, a nie do całego człowieka, oraz że warto mówić o własnych uczuciach bez poniżania drugiej osoby.
Zamiast „jesteś nieodpowiedzialny” można więc powiedzieć: „martwi mnie, że nie poszedłeś na dwie ostatnie wizyty”. Zamiast „nic ci się nie chce” — „widzę, że od kilku dni prawie nie wychodzisz z pokoju”.
To szczególnie ważne dlatego, że mniejsza aktywność nie zawsze oznacza brak dobrej woli. Może wynikać z choroby, depresji, działań niepożądanych leczenia albo z tego, że człowiek nadal odzyskuje siły po ciężkim epizodzie.
Wspieraj leczenie, ale nie próbuj zostać domowym psychiatrą
Rodzina może mieć duże znaczenie w leczeniu. Bliscy często pierwsi zauważają pogorszenie. Mogą pomóc umówić wizytę, przypomnieć o niej, zawieźć chorego do poradni albo przekazać lekarzowi informacje, których sam pacjent nie zauważa.
Nie oznacza to jednak, że rodzic czy partner powinien przejąć całkowitą kontrolę nad leczeniem.
W książce duże znaczenie ma współpraca między pacjentem, rodziną i zespołem terapeutycznym. Autorzy traktują rodzinę jako ważne źródło wiedzy i wsparcia, ale nie jako zastępstwo dla psychiatry czy terapeuty.
Bliski może powiedzieć: „widzę, że po tym leku jesteś bardzo senny, warto powiedzieć o tym psychiatrze” albo „jeżeli chcesz, mogę pojechać z tobą na wizytę”.
Nie powinien natomiast samodzielnie zmieniać dawkowania czy decydować o odstawieniu leczenia.
Problem pojawia się również wtedy, gdy rodzic czy partner zaczyna codziennie sprawdzać każdą tabletkę i traktować chorego jak osobę całkowicie niezdolną do odpowiedzialności. Taka pomoc może być konieczna w ciężkim kryzysie, ale nie powinna automatycznie stać się stałym modelem relacji.
Uważaj na nadmierną opiekuńczość
To jeden z najważniejszych tematów „Możesz pomóc”.
Po pierwszym ciężkim epizodzie psychotycznym rodzina często bardzo boi się nawrotu. Jeżeli wcześniej doszło do hospitalizacji, zachowań niebezpiecznych albo poważnej dezorganizacji, rodzice mogą dojść do wniosku, że najlepiej będzie przejąć większość obowiązków chorego.
Zaczynają robić zakupy, sprzątać, pilnować pieniędzy, telefonować do lekarzy, umawiać wszystkie wizyty i decydować o codziennych sprawach.
Początkowo taka pomoc może być potrzebna. Problem zaczyna się wtedy, gdy pozostaje na tym samym poziomie mimo poprawy stanu chorego.
Autorzy opisują nadmierną opiekuńczość jako sytuację, która może utrudniać odzyskiwanie samodzielności. Zalecają raczej stopniowe oddawanie odpowiedzialności tam, gdzie jest to możliwe.
Jeśli ktoś może sam przygotować sobie posiłek, warto mu na to pozwolić. Jeżeli może zrobić zakupy albo zadzwonić do poradni, nie trzeba zawsze robić tego za niego.
Pomoc nie powinna polegać na wykonywaniu każdej czynności szybciej i sprawniej za chorego. Powinna być dostosowana do tego, czego rzeczywiście w danym momencie nie jest on w stanie zrobić sam.
Nie wymagaj natychmiastowego powrotu do dawnego życia
Przeciwieństwem nadmiernej opiekuńczości jest zbyt duża presja.
Rodzina widzi pierwszą poprawę i szybko pojawiają się oczekiwania: powrót do pracy, studiów, pełnej aktywności, spotkań ze znajomymi i wcześniejszych obowiązków.
Tymczasem powrót do funkcjonowania po ciężkim epizodzie może być powolny.
W książce rehabilitacja opiera się między innymi na zasadzie stopniowania trudności. Autorzy określają ją jako działanie „krok po kroku”: zadania powinny odpowiadać aktualnym możliwościom chorego, a wymagania można stopniowo zwiększać.
Dla jednej osoby pierwszym sukcesem będzie regularne wstawanie rano i przygotowywanie sobie posiłków. Dla innej powrót do kilku godzin pracy tygodniowo. Ktoś inny może być gotowy na naukę, aktywność społeczną albo bardziej samodzielne mieszkanie.
Nie istnieje jeden prawidłowy harmonogram zdrowienia.
Samodzielność nie oznacza pozostawienia chorego bez pomocy
Ważnym pojęciem pojawiającym się w książce jest partnerstwo.
Autorzy podkreślają, że rehabilitacja nie powinna odbywać się bez aktywnego udziału chorego. Człowiek powinien w miarę możliwości współdecydować o tym, jakie cele są dla niego ważne i w jakim tempie będzie do nich dochodził.
Nie oznacza to zasady: „jesteś dorosły, więc radź sobie sam”.
Samodzielność może obejmować korzystanie z pomocy innych osób. Ktoś może samodzielnie mieszkać, ale potrzebować pomocy w finansach. Może pracować, ale potrzebować wsparcia przy organizowaniu leczenia. Może sam przygotowywać posiłki, ale mieć trudność z załatwianiem spraw urzędowych.
Celem nie jest całkowita niezależność od wszystkich ludzi. Chodzi o to, żeby pomoc nie odbierała choremu tych kompetencji, które może posiadać lub odzyskać.
Zachęcaj do kontaktów z ludźmi, ale nie zmuszaj
Wycofanie społeczne często bardzo niepokoi rodzinę.
Rodzice widzą, że syn czy córka przestają spotykać się ze znajomymi, rezygnują z zainteresowań i coraz więcej czasu spędzają w domu. Reakcją może być ciągłe namawianie: „wyjdź gdzieś”, „zadzwoń do kolegów”, „nie możesz ciągle siedzieć sam”.
Autorzy książki proponują raczej stopniowe odbudowywanie kontaktów. Może to być spotkanie z jedną znajomą osobą, spacer, krótka wizyta u rodziny albo powrót do wcześniejszego zainteresowania.
Warto przy tym pamiętać, że kontakty społeczne nie muszą wracać dokładnie w takiej formie, jak przed zachorowaniem.
Jeżeli ktoś wcześniej był bardzo towarzyski, nie oznacza to, że natychmiast po hospitalizacji powinien wrócić do dużej grupy znajomych.
Staraj się znaleźć odpowiedni poziom wymagań
W książce pojawia się również koncepcja „optymalnego poziomu pobudzenia”.
W praktyce oznacza to szukanie równowagi między brakiem jakichkolwiek wymagań a nadmiarem zadań.
Jeżeli człowiek całymi dniami nie ma żadnych obowiązków, może tracić rytm dnia i coraz bardziej wycofywać się z aktywności. Z drugiej strony zbyt duża liczba zadań, ciągłe naciskanie i oczekiwanie szybkich rezultatów mogą prowadzić do przeciążenia.
Autorzy proponują utrzymywanie regularnego rytmu życia i dostosowywanie liczby oraz trudności zadań do możliwości konkretnej osoby.
W praktyce najważniejsze jest obserwowanie nie tylko tego, czy chory „coś robi”, ale również tego, jak reaguje na obecny poziom wymagań.
Nie traktuj każdego zachowania jako objawu schizofrenii
Po diagnozie istnieje ryzyko, że rodzina zacznie interpretować przez pryzmat choroby niemal wszystko.
Chory nie chce jechać na rodzinne spotkanie — może się pogarsza.
Nie posprzątał pokoju — to objawy negatywne.
Jest smutny — to schizofrenia.
Pokłócił się z partnerką — znowu zaczyna się choroba.
Tymczasem osoba ze schizofrenią nadal może mieć zwykły zły dzień, być zmęczona, pokłócić się z kimś, zmienić zdanie, czegoś nie lubić albo chcieć pobyć sama.
W poradniku autorzy wielokrotnie wracają do prawa dorosłej osoby do własnych decyzji i prywatności.
Diagnoza nie oznacza automatycznie, że rodzina powinna decydować o całym życiu chorego.
Warto znać indywidualne sygnały pogorszenia
Rodzina może być bardzo pomocna w rozpoznawaniu pogorszenia stanu psychicznego.
Bliscy widzą chorego codziennie i pamiętają wcześniejsze epizody. Mogą zauważyć drobne zmiany, które podczas krótkiej wizyty lekarskiej nie będą jeszcze widoczne.
U jednej osoby może to być bezsenność. U innej większa podejrzliwość, wycofanie albo niepokój. Ktoś staje się bardziej drażliwy, ktoś inny przestaje zajmować się codziennymi sprawami.
W książce zwrócono uwagę na znaczenie obserwacji rodziny i przekazywania lekarzowi informacji o zmianach mogących poprzedzać nawrót.
Najlepiej nie czekać do kryzysu, żeby zastanawiać się, co robić. W spokojniejszym okresie można wspólnie ustalić, jakie zachowania wcześniej poprzedzały pogorszenie i z kim skontaktować się, jeśli pojawią się ponownie.
W sytuacji zagrożenia potrzebna jest profesjonalna pomoc
Nie każdą sytuację rodzina powinna próbować rozwiązać samodzielnie.
Jeżeli chory mówi o samobójstwie, podejmuje zachowania zagrażające życiu, jest agresywny w sposób stwarzający rzeczywiste zagrożenie albo jego stan gwałtownie się pogarsza, potrzebna jest pilna profesjonalna ocena.
Autorzy poradnika zwracają uwagę między innymi na ryzyko samobójcze oraz sytuacje, w których zachowanie chorego może stwarzać zagrożenie dla niego samego lub innych.
Rodzina nie ma obowiązku samodzielnie opanować ciężkiego kryzysu psychotycznego.
Rodzina też ma prawo być zmęczona
Długotrwałe wspieranie chorej osoby może być bardzo obciążające.
Rodzice i partnerzy mogą doświadczać lęku, złości, poczucia winy, żalu, bezradności i zwykłego zmęczenia.
Jednym z ciekawszych tematów „Możesz pomóc” jest nadmierne uwikłanie emocjonalne. Autorzy opisują sytuację, w której życie bliskiego stopniowo zaczyna obracać się wyłącznie wokół choroby pacjenta.
Rodzic rezygnuje z własnych znajomych, wyjazdów, odpoczynku i zainteresowań, bo uważa, że zawsze musi być dostępny.
Na krótką metę może to wydawać się poświęceniem koniecznym. Na dłuższą prowadzi jednak do wyczerpania.
W części poradnikowej autorzy odpowiadają nawet na pytanie matki, która mówi, że ma coraz mniej sił i cierpliwości do opiekowania się córką. Ich odpowiedź jest bardzo praktyczna: opiekun również potrzebuje odpoczynku, podziału obowiązków z innymi oraz własnego życia.
To nie jest egoizm.
Zmęczona i przeciążona rodzina ma mniej możliwości udzielania spokojnego, stabilnego wsparcia.
Poczucie winy rodziców nie pomaga
Rodzice osób ze schizofrenią często zadają sobie pytanie, czy zrobili coś źle.
Czy mogli wcześniej zauważyć problem? Czy popełnili błędy wychowawcze? Czy stres w rodzinie spowodował chorobę?
W książce autorzy bardzo wyraźnie sprzeciwiają się obwinianiu rodziców za zachorowanie. W części dotyczącej problemów emocjonalnych rodziny opisują, jak poczucie winy może prowadzić do kolejnych problemów — na przykład do nadmiernego wyręczania chorego albo zgadzania się na wszystko w ramach „wynagradzania” mu choroby.
Bliski może popełniać błędy w sposobie pomagania. To nie oznacza, że spowodował schizofrenię.
Co w praktyce może robić rodzina?
Najbardziej użyteczne wskazówki z książki można sprowadzić do kilku zasad:
staraj się najpierw zrozumieć sytuację i emocje chorego, zanim zaczniesz go przekonywać;
unikaj wyśmiewania urojeń i wielogodzinnych sporów o to, czy są prawdziwe;
mów o konkretnych zachowaniach zamiast oceniać całą osobę;
wspieraj leczenie, ale nie przejmuj roli psychiatry;
pomagaj tam, gdzie pomoc jest rzeczywiście potrzebna, ale nie wyręczaj automatycznie we wszystkim;
zwiększaj wymagania i obowiązki stopniowo;
zachęcaj do kontaktów społecznych, ale nie próbuj wymuszać aktywności;
poznaj indywidualne sygnały pogorszenia i wcześniej ustal, co wtedy zrobić;
w sytuacji poważnego zagrożenia korzystaj z profesjonalnej pomocy;
dbaj także o własne zdrowie, odpoczynek i relacje.
Pod koniec części poradnikowej autorzy sami podsumowują swoje podejście bardzo podobnie: najpierw próbować zrozumieć znaczenie sytuacji dla chorego, nawiązywać kontakt, dostrzegać jego możliwości, nie wyręczać go we wszystkim i pamiętać o potrzebach całej rodziny.
Czy warto przeczytać „Możesz pomóc”?
Tak, ale z bardzo ważnym zastrzeżeniem: to książka z 2005 roku.
W chwili pisania tego artykułu ma ponad dwadzieścia lat. W psychiatrii jest to bardzo długi okres.
Nie polecałbym więc jej jako aktualnego podręcznika medycznego. Szczegółowe rozdziały dotyczące stosowanych leków, organizacji leczenia, hospitalizacji czy prawa psychiatrycznego mogą być częściowo nieaktualne i powinny być konfrontowane ze współczesnymi źródłami.
Warto również pamiętać, że zmienił się język psychiatrii, sposób organizowania leczenia środowiskowego, dostępne leki oraz podejście do praw i autonomii pacjentów.
Dlaczego mimo to polecamy tę książkę?
Ponieważ jej najmocniejsze części dotyczą problemów, które po 20 latach nadal są bardzo aktualne: jak rozmawiać z osobą doświadczającą psychozy, jak pomagać bez nadmiernej kontroli, jak nie wyręczać we wszystkim, jak stopniować wymagania, jak radzić sobie ze złością i poczuciem winy oraz jak nie podporządkować całego życia rodzinnego chorobie.
Szczególnie wartościowe są rozdziały dotyczące nadmiernej opiekuńczości, uwikłania emocjonalnego, krytycyzmu, kontaktów społecznych i rehabilitacji.
Dobrym pomysłem było również umieszczenie w książce osobnego rozdziału „Z perspektywy pacjenta”, w którym osoby mające doświadczenie psychozy opisują własne przeżycia i zdrowienie.
Dzięki temu nie jest to wyłącznie poradnik opisujący, „co rodzina powinna zrobić z chorym”. Pokazuje również, jak pewne zachowania rodziny i terapeutów mogą wyglądać z perspektywy samej osoby chorującej.
Książka jest nadal dostępna w ofercie Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wydawca podaje rok publikacji 2005 i 170 stron.
„Możesz pomóc” – strona Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego
Najlepiej więc czytać ją jako wartościowy polski poradnik o relacji między osobą chorującą, jej rodziną i terapeutami — ale nie jako aktualne na 2026 rok źródło wiedzy o lekach, prawie czy organizacji leczenia psychiatrycznego.
Podsumowanie
Rodzina może bardzo pomóc osobie chorującej na schizofrenię, ale skuteczna pomoc nie polega na przejęciu całej odpowiedzialności za jej życie.
W ciężkim kryzysie może być potrzebne intensywne wsparcie. W miarę poprawy warto jednak stopniowo oddawać choremu odpowiedzialność za te obszary, z którymi jest już w stanie sobie poradzić.
Równie ważny jest sposób komunikacji. Mniej oceniania i walki o rację, więcej rozmowy o konkretnych zachowaniach i emocjach. Mniej automatycznego wyręczania, więcej pomocy dostosowanej do rzeczywistych potrzeb.
To właśnie ten sposób myślenia pozostaje najmocniejszą częścią „Możesz pomóc” mimo upływu ponad dwóch dekad od publikacji.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji psychiatrycznej lub psychologicznej. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia potrzebna jest pilna pomoc medyczna.